Ünlüler (Sesliler) ile İlgili Ses Olayları - Ünlü Türemesi (Sesli Türemesi) (Ses Türemesi) - Ünlü Uyumları - TYT AYT 2023 (YKS 2023) Uzaktan Eğitim

Sınavlara CANLIDERSHANE.NET Uzaktan Eğitim ile hazırlanın kazanın

C) Ünlü Türemesi (Sesli Türemesi) (Ses Türemesi)

 

Bir sözcükle, bir ek yan yana gelirken sözcük ve eke ait olmayan bir ünlü ortaya çıkmasına ünlü türemesi denir.

Örnek: Az-cık / azıcık Örnek: Genç-cik / gencecik

Örnek: Az-cık / azıcık Örnek: Genç-cik / gencecik

Örnek: Az-cık / azıcık Örnek: Genç-cik / gencecik

 

ÖNEMLİ NOT: Pekiştirme yapılırken ünlü türemesi görülebilir.

Örnekler: Yap-yalnız / yapayalnız, sap-sağlam / sapasağlam

 

D)Ünlü Uyumları

1)Büyük Ünlü Uyumu: (Kalınlık-İncelik)

 

Bir sözcükte, ilk hecedeki ünlü harf kalın ise diğer hecelerdeki ünlüler de kalın olmalıdır.

Bir sözcükte, ilk hecedeki ünlü harf ince ise diğer hecelerdeki ünlüler de ince olmalıdır.

 

a, ı, o, u > a, ı, o, u ya da e, i, ö, ü > e, i, ö, ü

Örnek: yararlı, kapalı, bulaşık, susuzluk, karmaşık, dergiler, gelecekler, gülümsedi…(UYAR)

Örnek: hançerleme, olabilecek, fabrika, maddesel, sabahleyin, sabahkiler …(UYMAZ)

 

ÖNEMLİ UYARI: Anne, kardeş, elma gibi sözcükler Türkçe olmasına rağmen büyük ünlü uyumuna aykırıdır. Bu tür sözcükler, zamanla ses değişikliğine uğrayarak büyük ünlü uyumu dışına çıkmıştır.

 

ÖNEMLİ UYARI: Yabancı dillerden dilimize giren sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

Örnek:dükkân, fidan, gazete, limon, model, otomatik, pehlivan, selam, tiyatro, viraj, telefon, sinema, şikayet, mektup, istasyon ,obezite, totem, vizyon, misyon, kombinasyon, marjinal…

Yardımcı ÜnlüYardımcı Ünlü

 

ÖNEMLİ UYARI: Bitişik yazılan birleşik sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

Örnekler: açıkgöz, bilgisayar, çekyat, cumartesi, pazartesi

 

ÖNEMLİ UYARI: Tek heceli sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

ÖNEMLİ UYARI: “-gil, -ken, -leyin, -mtırak, -yor” ekleri büyük ünlü uyumuna uymaz.

Örnekler: annemgil, babamgil, okurken, dinlerken, akşamleyin, sarımtırak, mavimtırak, koşuyor…

ÖNEMLİ UYARI: “-daş (-taş)” eki bazı kelimelerde büyük ünlü uyumuna uymaz.

Örnekler: dindaş, gönüldaş, meslektaş, ülküdaş…

ÖNEMLİ UYARI: “-ki” aitlik bildirdiği bazı durumlarda büyük ünlü uyumuna uymaz.

Örnekler: akşamki, sabahki, duvardaki, karşıki, onunki, yarınki, yoldaki…

 

2)Küçük Ünlü Uyumu (Düzlük – Yuvarlaklık)

 

Bir sözcükte, önceki hecede düz ünlü (a, e, ı, i) varsa, sonraki hecede de düz ünlü (a, e, ı, i) bulunmalıdır.

Önceki hecede yuvarlak ünlü (o, ö, u, ü) varsa, sonraki hecede; ya dar-yuvarlak (u, ü), ya da düz-geniş ünlü (a, e)bulunmalıdır.

 

Örnek: Gelenekler>ge - le - nek - ler - ➔UYAR

düz ünlü düz ünlü düz ünlü düz ünlü

 

Örnek: Köpeklik> kö - pek -lik -➔UYAR

yuvarlak ünlü düz-geniş ünlü düz ünlü

 

Örnek: Koşmuyor> koş - mu -yor -➔UYMAZ

yuvarlak ünlü düz-yuvarlak yuvarlak ünlü

 

Örnek: Savurganlık>sa - vur - gan - lık - ➔UYMAZ

düz ünlü dar-yuvarlak düz ünlü düz ünlü

 

ÖNEMLİ UYARI:Küçük ünlü uyumu, alıntı kelimelerde aranmaz.

Örnekler: aktör, dublör, suflör, bandrol, doktor, müzik, profesör, radyo…

ÖNEMLİ UYARI: “yor” eki küçük ünlü uyumunu bozar.

ÖNEMLİ UYARI: “ki” aitlik eki görevinde kullanıldığı bazı sözcüklerde küçük ünlü uyumunu bozar.

Örnekler: bugünkü, dünkü, öbürkü vb.

Yorum Yaz

1087 Misafir, 12 Kullanıcı, Toplam: 1099 Kişi
Barlas D. S. S. Berk T. Rüya T. Utku A. Emel A. Ege A. Armağan T. İrem Ö. Tuna Y. Koray F. Toprak A.
Admin Yetkili Paket Sahibi Üye Üye